مواد شیمیایی ابدی که در علم با نام PFAS شناخته میشوند، گروه بزرگی از مواد شیمیایی ساخته دست بشر هستند که به دلیل پایداری فوقالعاده بالا در محیط زیست و بدن موجودات زنده به این نام شهرت یافتهاند .
این مواد از ترکیب اتمهای کربن و فلوئور ساخته میشوند که قویترین پیوند شیمیایی در شیمی آلی را تشکیل میدهد. این پیوند به قدری مستحکم است که این ترکیبات به طور طبیعی تجزیه نمیشوند و میتوانند برای صدها تا هزاران سال در محیط باقی بمانند .
کاربردهای گسترده در زندگی روزمره
PFAS به دلیل خواص منحصربهفردی مانند مقاومت در برابر آب، روغن، گرما و لکه، از دهه ۱۹۴۰ میلادی به طور گسترده در صنایع و محصولات مصرفی گوناگون استفاده شدهاند . این ترکیبات تقریباً در همه جا حضور دارند:
حوزه کاربرد مثالهای مشخص
ظروف آشپزخانه ظروف نچسب (تفلون)
بستهبندی مواد غذایی جعبه پیتزا، کیسه پاپکورن مایکروویو، بستهبندی فستفود
پوشاک و منسوجات لباسهای ضدآب، فرش و مبلمان مقاوم در برابر لکه
محصولات آرایشی و بهداشتی نخ دندان، شامپو، لاک ناخن، لوازم آرایشی
صنعت و ایمنی فومهای آتشنشانی (به ویژه در فرودگاهها و پالایشگاهها)، رنگها، آفتکشها
چرا نگران کننده هستند؟
مشکل اصلی PFAS علاوه بر پایداری، توانایی بالای آنها در جابجایی و تجمع در محیط و موجودات زنده است. آنها از طریق آب آشامیدنی، غذا، گرد و غبار خانگی و حتی هوا وارد بدن انسان میشوند و سالها در خون و بافتها باقی میمانند . تحقیقات علمی گسترده، از جمله مطالعه معروف بر روی ۷۰,۰۰۰ نفر در پرونده حقوقی شرکت دوپونت (که در فیلم “آبهای تیره” به تصویر کشیده شد)، این ترکیبات را با طیف وسیعی از مشکلات جدی سلامتی مرتبط دانستهاند .
مهمترین خطرات شناسایی شده:
· سرطانزا بودن: افزایش خطر ابتلا به سرطانهای کلیه، بیضه، پروستات، سینه، کبد و لنفوم .
· آسیب به دستگاههای بدن: ایجاد اختلال در عملکرد تیروئید، آسیب جدی به کبد و کلیهها، و افزایش سطح کلسترول .
· مشکلات باروری و رشد: تأثیر منفی بر قدرت باروری، افزایش خطر فشار خون بارداری و نقصهای مادرزادی .
· تضعیف سیستم ایمنی: کاهش پاسخ بدن به واکسیناسیون (به ویژه در کودکان) و افزایش بیماریهای خودایمنی .
· سایر اثرات: ارتباط با دیابت، چاقی، و حتی تسریع روند پیری بیولوژیکی بدن .
آلودگی جهانی و وضعیت ایران
PFAS در سراسر کره زمین پراکنده شدهاند و حتی در دورافتادهترین نقاط مانند قطب شمال، خون انسانها و حیواناتی مانند دلفینها و نهنگها نیز یافت میشوند . بر اساس تحلیل مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا (CDC)، این ترکیبات در خون حدود ۹۷ درصد از شهروندان ایالات متحده شناسایی شده است .
نکته مهم و نگرانکننده برای ما این است که گستره و سطح آلودگی آب، خاک و موجودات زنده با این مواد در ایران مشخص نیست. متأسفانه تاکنون اطلاعات مدونی از سوی سازمان حفاظت محیط زیست یا سایر مراجع داخلی در این زمینه منتشر نشده است .
چگونه میتوان مواجهه با PFAS را کاهش داد؟
با توجه به ماندگاری و خطرات این مواد، بهترین راهکار فعلی، کاهش مواجهه با آنهاست. متخصصان راهکارهای زیر را پیشنهاد میکنند :
1. در آشپزخانه: از ظروف پخت و پز بدون پوشش نچسب مانند چدن، فولاد ضدزنگ یا سرامیک استفاده کنید .
2. در خرید: از مصرف غذاهای بستهبندی شده و فستفودها که در لفافهای مقاوم به چربی پیچیده میشوند، خودداری کنید .
3. در منزل: از فیلترهای تصفیه آب تأیید شده (مانند فیلترهای اسمز معکوس یا کربن فعال با گواهی NSF) برای حذف PFAS استفاده کنید .
4. در انتخاب لباس و محصولات: به سراغ لباسها و مبلمان با الیاف طبیعی (پنبه، کنف) بروید و از محصولات دارای برچسب “ضد آب” یا “ضد لکه” اجتناب کنید .
5. تغییر سبک زندگی: تا حد امکان در خانه آشپزی کنید تا کنترل بیشتری بر مواد اولیه و ظروف داشته باشید .
نکته امیدوارکننده: تحقیقات اولیه نشان میدهد مصرف مکملهای فیبر محلول (مانند پسیلیوم) همراه با وعدههای غذایی ممکن است به دفع بیشتر این مواد از طریق روده کمک کند، هرچند این موضوع هنوز در مراحل تحقیقاتی است .
